چارو

مسیر کار از چند روستا می‌گذشت(...) تا می‌رسید به دو راهی تلمادره و بعد هم سه راهی­ ای که یک راه آن به کیاسر می­رفت و آخرین راهش هم به فولاد محله در استان سمنان . کارگری داشتیم به اسم كرامت که کارگر تیم نقشه برداری بود (...) كرامت ، پسر حاجی . حاجی مردی محترم ، جاافتاده و متین بود و روزهایی که تیم نقشه برداری نزدیک روستا مشغول پیاده کردن نقاط اصلی و نظارت بر  ساخت پل بودند ، چای می­ آورد و می­ نشست با پرسنل نقشه بردار چای خوردن و مجالی بود تا خاطراتش را از آن محل تعریف کند . ( ... )

در کارگاه ، مباشری داشتیم به اسم معتمدي . (...) معتمدي تصمیم گرفته بود برای چوپان گله­‌ی پدرش و چوپان گله­ ي یکی دیگر از اقوامشان ، دو تا خر از روستا بخرد . در این بین دو خر ، یکی سیاه و دیگری سفید چشم معتمدی را گرفته بود . برای همین با حاجی وارد معامله شد که صاحب خر سیاه بود و واسطه‌ای برای خرید کره خر سفید . خرها قولنامه شدند ؛ خر سیاه ، دوازده هزار تومان و کره خر سفید ، هفده هزار تومان . چای خوردند ، چانه زدند ، شوخی کردند و وقتی قولنامه را امضا کردند ، قرار شد معتمدی خاوری بیاورد و خرها را ببرد .

-                  آقا مهندس بفرما چایی .

-                  دستت درد نکنه حاجی . خدا خیرت بده .

-                  خدا به شما خیر بده که به داد ما رسیدین و جاده کشیدین اینجا .

-                  خدا کنه این جاده به دردتون بخوره و اخلاق آدمهای اینجا رو خراب نکنه .

-                  می گم مهندس جان این پلی که اینجا می­ زنید ، به اون درخت چنار ضرری نمی­ رسونه ؟

-                  نه حاجی . چطور مگه ؟

حاجی فنجان چای را به دستم می­ دهد و چای خودش را هورت می­ کشد . نگاهی به امامزاده می­ اندازد (...)و دوباره نگاهش به درخت چنار برمی گردد و بالاخره آه بلند بالایی می­ کشد.

-                  این درخت خیلی حکایت داره آقا مهندس .

-                  چه حکایتی حاجی ؟

-                  خیلی­ها اومدن که ریشه­اش رو قطع کنن ...

  حاجی می­ رود که باز افسوس بخورد ، که یادش بیاید میراث به غارت رفته‌ی نیاکانش را (...). می­ دانم اگر حاجی وارد این حرف ها بشود ، تا شب ، غمگین و افسرده روبروی درخت چنار خواهد نشست و با هیچ کس هیچ حرفی نخواهد زد .

  می­ زنم به راه همیشگی این لحظ ­ها ، به كوچه ­ي علي چپ ! به خنداندن و خندیدن ، به فکر نکردن به کسی که گفته بود آن‌کس که می­ گرید یک درد دارد و آن‌کس که می­ خندد هزار درد .

-                  حاجی یک سئوال ازت بپرسم ؟

-                  امر بفرما آقا مهندس .

-                  حاجی شنیدم اون خر سیاهه و اون کره خر سفیده رو فروختی به معتمدي .

-                  ها ، می­خوام پول پله ای بیاد دستم خرج عروسی پسرم کنم .

-                  چند فروختی حاجی ؟

حاجی از پر ِ شال ِ کمرش کیسه‌ی توتون را در می‌آورد و چپق را پر می‌کند ، با دقت و حوصله . بعد که کیسه‌ی توتون را دوباره پَر ِ شال می‌گذارد ، با دسته‌ی چپق نشانه می‌رود به خر سیاه که کنار درخت ، با دو پای به هم بسته در حال چریدن است .

-                  اون خر سیاهه ، دوازده تومن .

-                  خر خوبیه ! بهتر از این ماشین قراضه­ ی ما راه می­ره !

(...)

-         اون کره خر هم ، هفده تومن .

(...)

-                  حاجی ارزون نفروختی ؟

-                  چطور مگه ؟

-                  والله این خرهایی که من می‌بینم خیلی بیشتر از این حرفها ارزش دارن .

-                  راست می­ گی آقا مهندس ؟

-                  دستت درد نکنه حاجی . یعنی دیگه ما دروغ هم می­گیم ؟

-                  اختیار دارید . پس این خرها چند می­ ارزن آقا مهندس ؟

(...)

-                  والله حاجی اگه من بودم اون خر سیاهه رو بیست و دو تومن می­فروختم .

-                  چی بگم مهندس جان . یعنی می­ ارزه ؟

-                  آره بابا . من خیلی تو نخش بودم این چند روز . هر جور که نگاه می‌کنم می‌بینم لاشه ­اش می­ ارزه به این ابو قراضه­ ی ما !

حاجی بی هیچ حرفی چپق­ اش را زمین می­ گذارد ، دستی به زانو می ­زند و بلند می­ شود . آه می­ کشد و به خر سیاه نگاه می ­کند . خر با حالتی شبیه استفهام ، همان‌طور که علف­های پاییزی را به دندان مزمزه می‌کند ، به ما خیره می‌شود .

-                  اون کره خره که راحت سی ، سی و پنج قيمت داره .

حاجی دستی بر ران پایش می­ کوبد .

-                  تف به روزگار . یعنی مفت فروختم ؟

-                  گمونم دو تایی روی هم پنجاه و هفت هشت تومنی بیارزن .

(...)

و در کار و کارگاه ، روزها می ­گذرند . جاده هر روز مثل خزنده‌ای خاک آلود پیش می‌رود ، از روستایی به روستای دیگر . از کنار مردمانی به نزدیک مردمانی دیگر . از کنار یا وسط زمین­ های کشاورزی و دعواهای صاحبان زمین­ . از کنار خواسته­ های بی پایان مردمان کنار جاده که از چیزهای بی­ ارزش شروع می­ شود تا به همه­ ي بودنی­ های دنیا برسد .

غروب دلگیر جمعه ، از روستای زیبای مالخواست برمی‌گردیم به کارگاه . نزدیک روستای کرامت که می رسیم ، غلغله است . بچه ها و زن‌ها کز کرده کنار دیوارها و برخی هم روی پشت بام کاهگلی خانه ها ، مردانی را نگاه می‌کنند که دورتادور خاوری ایستاده‌اند . خاور جلوي اولین کوچه ی روستا ایستاده و از دور علت شلوغی معلوم نیست . كرامت و یکی دو نفر دیگر از کارگرهای کارگاه در کنار معتمدي و حاجی ، ایستاده اند (...) . از ماشین پیاده می شویم . حالا دیگر صدای داد و فریاد حاجی به گوش می رسد . بر زمینه‌ی داد و فریاد حاجی صدای خنده‌ی عصبی معتمدی را هم می‌شنوم که می‌خواهد حاجی را آرام کند . می رویم کنار درخت چنار کهنسال می ایستیم . درختی با خاطراتی از مردمانی که درخت چنار خاطره‌ای یگانه در ذهن آنهاست .

معتمدي خاور گرفته و آمده که خرهایش را ببرد ، اما حاجی در آخرین لحظه دبه درآورده است .

-                  تو کلاه سر من پیرمرد گذاشتی . کلاه بردار . مفت خر . مفت خور .

معتمدي عصبی می خندد .

-                  حاجی کوتاه بیا . می خوای خر بفروشی نه پیکان جوانان !

-                  خوب خر هم قیمت خودشو داره ، کلاه بردار .

-                  مگه من گفتم می خوام خرت رو مفت ببرم ؟ خوب داری پولش رو می‌گیری حاجی .

حاجی ، مهار شده در دست‌های كرامت و برادرش ، هم‌چنان داد و بیداد می کند ، مردم را شاهد حرف‌هایش می‌گیرد و همین‌طور که با نگاهش بین جمعیت می گردد ، چشمش به ما می افتد ؛ به من و بچه ­های نقشه برداری .

-                  بفرما . این هم آقا مهندس .

معتمدي مرا نگاه می کند و می گوید :

-                  مهندس جان بیا ببین چه دسته گلی به آب دادی .

خنده ام می گیرد . معتمدي رو به حاجی می گوید :

-                  حاجی ، حرف آخر رو بزن . خر ها رو ببرم یا نه ؟

-                  پنجاه و نه تومن بده ببر .

-                  مرد مومن خرهات بیست و نه تومن می ارزن اما حالا که خاور گرفتم و علاف شدم ، آخرش سی و پنج می دم . بگو خدا برکت .

-                  بگم خدا برکت ؟ کلاه بردار . این آقای مهندس ، اینا ، خودش گفته کم ِکم پنجاه و هفت هشت  تومن قیمت این خرهاس .

با این حرف حاجی ناگهان سنگینی نگاه جماعت روی من می‌افتد و تا معتمدي بیاید در نگاه بقیه به من و در خنده­ های من و خودش و بقیه ، حرفی بزند ، حاجی به سوی او خیز برمی‌دارد و با یک دست به معتمدي اشاره می­کند و بادست دیگرش به من  :

-                  آخه کلاه بردار ، تو بهتر قیمت خر رو می دونی یا این آقای مهندس که درسش رو خوونده ؟

شلیک خنده رها می‌شود ، معتمدي عاجزانه می نشیند و من همراه بقیه ، غرق در خنده سوار ماشین می شویم تا به کارگاه برگردیم . تا شبی دیگر را در سیاهی روزگار و صدای دورادور ِحیوانات ، به این بیاندیشم که حداقل فایده‌ی مهندس شدن ، فهمیدن قیمت خر است . بی‌خود نیست که مدت‌هاست به جای مهندس می‌گویند کارشناس . یعنی کسی که قیمت کارشناسی همه چیز را باید بداند !.

پ ن 1 – این روایت ، خلاصه ای است از روایتی با همین نام از کتاب « خاطرات یک آدم بیست و پنج درصدی » . هر جا که (...) آمده است ، یعنی متن گرفتار تیغ سانسور ( نه به مفهوم ممیزی ، به مفهوم خلاصه نمودن ) شده است .

پ ن 2 – به حضرت نادر عزیز : نادر جان ! قول می دهم و قسم می خورم این آخرین روایت نقل شده از آن کتاب باشد . از این پس بیشتر سراغ بقچه خواهم رفت . البته اگر زد و سه شنبه ای ، دم خروسی دیدی ، باور نکن . قسم حضرت عباس را باور کن !البته این بهتر است از حکایت ما که ماههاست در انتظار رویت خروس یا بخشی از دم او بوده ایم ، اما حالا معلوم نیست که حتا قسم را تحویلمان بدهند ، چه برسد به خروس ! ما ، اما بر اساس تدبیرمان ، هنوز امیدواریم !